Διδακτικό υλικό

ΤΟ ΕΜΠΟΡΙΟ ΚΑΠΝΩΝ ΣΤΗΝ ΚΑΒΑΛΑ

Το καπνικό ήταν ένα θέμα που κυριάρχησε στην Καβάλα και την επηρέασε σε όλους τους τομείς της ζωής της μετά τα μέσα του 19ου αιώνα. Τότε ήταν ουσιαστικά η εποχή που η Καβάλα ξεκίνησε την μεγάλη της ανάπτυξη και άρχισε να έχει διεθνή σημασία. Ως συμπέρασμα, η Καβάλα εξαιτίας του καπνού αποτέλεσε ένα μεγάλο πολιτιστικό, θρησκευτικό και εμπορικό κέντρο. Παρακάτω θα μιλήσουμε για την επεξεργασία του καπνού, για τον καπνεργατικό συνδικαλισμό, για τις καπναποθήκες του και τέλος για τις συνθήκες ζωής και εργασίας των καπνεργατών του περασμένου αιώνα.

Στην Ανατολική Μακεδονία και Θράκη η συστηματική καλλιέργεια καπνού άρχισε γύρω στο 1821. Οι καπνοπαραγωγοί παρέδιδαν τα καπνά στους καπνεμπόρους που τα επεξεργάζονταν στις πόλεις Καβάλα, Ξάνθη, Γενησέα, Ελευθερούπολη, Δράμα, Δοξάτο, σε χάνια και σε μισθωμένες αποθήκες. Σύντομα οι μεγάλοι καπνέμποροι και οι εξαγωγικοί οίκοι οικοδόμησαν ιδιόκτητες καπναποθήκες δαπανώντας τεράστια ποσά. Στη Καβάλα, για παράδειγμα, η εταιρεία ΑΒΒΟΤ ξόδεψε 15000 λίρες Αγγλίας ? ποσό τεράστιο για την εποχή. Οι πρώτες καπναποθήκες της Καβάλας κτίζονται τη δεκαετία του 1860. Τα κτίρια αυτά είναι διώροφα, ορθογώνια και με πολλά ανοίγματα στην πρόσοψη, σε αντίθεση με τις άλλες όψεις. Επίσης, είναι μονόχωρα, κτισμένα από πέτρα και ξύλο και οι στέγες τους είναι ξύλινες τετράριχτες με βυζαντινά κεραμίδια. Χαρακτηρίζονται από τα πολλά συμμετρικά ανοίγματα και από τα τριγωνικά αετώματα των στεγών τους, που συχνά φέρουν φεγγίτες ορθογώνιους ή κυκλικούς. Οι όροφοι είναι χαμηλοτάβανοι με λίγα παράθυρα, τα οποία τα άνοιγαν ελάχιστα για να παραμένει ο καπνός μαλακός. Στις εξωτερικές τους όψεις, άλλες έχουν νεοκλασική τεχνοτροπία και άλλες παρουσιάζουν εκλεκτικιστικά στοιχεία. Το εσωτερικό των καπναποθηκών είναι ενιαίο. Στα πρώτα πατώματα τους αποθηκεύονται τα ανεπεξέργαστα καπνά, αραδιασμένα πάνω σε τεράστιες ξύλινες κρεβαταριές για να αερίζονται προφυλάσσονται από το σάπισμα. Τη φροντίδα αυτών των καπνών έχουν οι στοιβαδόροι, που μεταφέρουν στην πλάτη τους ανεπεξέργαστα δέματα στα «σαλόνια» (μεγάλες αίθουσες)επεξεργασίας και όταν αυτά γίνουν δέματα, τα μεταφέρουν πάλι στις κρεβαταριές για να στεγνώσουν. Τα «σαλόνια» βρίσκονται στα τελευταία πατώματα των καπναποθηκών και εδώ γίνεται η επεξεργασία του καπνού με το φως της ημέρας από άντρες και γυναίκες.

Στις αρχές του 20ου αιώνα στην Καβάλα έχει διαμορφωθεί η παραθαλάσσια σειρά των καπναποθηκών. Την περίοδο 1913-1922 υπήρχαν 50 καπναποθήκες οι οποίες περιείχαν 610 «σαλόνια» για την επεξεργασία καπνού. Η πόλη έγινε το μεγαλύτερο κέντρο επεξεργασίας καπνού των Βαλκανίων.

Σήμερα κάποιες από τις καπναποθήκες καταρρέουν σαν στοιχειωμένες στο κέντρο της πόλης. Πριν λίγες δεκαετίες υπήρχαν 172 καπναποθήκες με 276 διαμερίσματα, ενώ σήμερα απέμειναν μόλις 50 καπναποθήκες με 72 διαμερίσματα. Διαπιστώνουμε πως η αδιαφορία γι? αυτό το σημαντικό κομμάτι της ιστορίας της Καβάλας είναι μεγάλη.

Η ΖΩΗ ΤΩΝ ΚΑΠΝΕΡΓΑΤΩΝ (συνθήκες εργασίας, υγεία και περίθαλψη)

 Η ανάπτυξη του καπνού στην Καβάλα ώθησε πολλούς εργάτες από τις γύρω περιοχές να μετακομίσουν στην πόλη. Έτσι, ένα μεγάλο κύμα μεταναστών γέμισε την πόλη, τα σοκάκια, τα καπνομάγαζα. Σε προξενικές αναφορές σημειώνεται ότι γύρω στο 1910-1911, την εποχή της επεξεργασίας των καπνών, συγκεντρωνόταν στην πόλη της Καβάλας ένας πληθυσμός που ανερχόταν σε 6.500 περίπου εργάτες, άνδρες και γυναίκες κάθε ηλικίας. Από τον αριθμό αυτό η Θάσιοι εργάτες υπολογίζονται σε 1.600- 1.800 άτομα (1)

Το επάγγελμα του καπνεργάτη ήταν πολύ δύσκολο και ανθυγιεινό. Οι εργάτες είχαν να αντιμετωπίσουν πολλές αρρώστιες, αρκετές από τις οποίες ήταν θανατηφόρες. Σε κάθε όροφο υπήρχε μόνο μια τουαλέτα, την οποία την χρησιμοποιούσαν όλοι οι καπνεργάτες του ορόφου. Στην αρχή τα καπνομάγαζα ήταν χτισμένα στην παραλία της Καβάλας, έτσι ώστε η θάλασσα να καθαρίζει τις τουαλέτες. Στους τελευταίους ορόφους δεν υπήρχε ηλεκτρισμός και κάποιες φορές δεν υπήρχε καθόλου νερό.

Οι καπνεργάτες δούλευαν όλη τη μέρα έχοντας μόνο ένα μικρό μπουκάλι νερό. Η καπνεργασία αποτελούσε επίπονη δουλειά, εφόσον θα έπρεπε να κάθονται για ώρες και να επεξεργάζονται τον καπνό. Εργάζονταν από τις έξι το πρωί μέχρι τις εφτά το απόγευμα με μόνο ένα διάλειμμα το μεσημέρι για να ξεκουραστούν και να φάνε το μεσημεριανό τους. Το βράδυ γύριζαν κουρασμένοι στο σπίτι και δεν είχαν χρόνο να ασχοληθούν με τα παιδιά τους. Γι? αυτό το λόγο τα παιδιά τα ανέτρεφαν οι γιαγιάδες που δεν δούλευαν, διότι θεωρούνταν ότι στην ηλικία τους, μετά τα 46, δεν ήταν ικανές για δουλειά. Οι καπνεργάτες δούλευαν από 9 ετών μέχρι το τέλος της ζωής τους. Οι θέσεις εργασίας τους δεν ήταν σίγουρες και θα μπορούσαν να απολυθούν εύκολα. Στην αρχή δεν υπήρχε ασφάλεια, άρα ούτε συντάξεις, ενώ ο μισθός άλλαζε κάθε εποχή. Ωστόσο την περίοδο ακμής του καπνού οι μισθοί έγιναν αρκετά υψηλοί, ώστε κάποιοι δημόσιοι υπάλληλοι προτιμούσαν να αφήσουν τη δουλειά τους για να εργαστούν στα καπνομάγαζα.

Οι καπνεργάτες αναγκάζονταν να μένουν με ξένες οικογένειες ή να ζουν πολλοί μαζί σε μικρά σπίτια. Δεν είχαν συσκευές για να τους βοηθούν στις καθημερινές εργασίες και η δουλειά ήταν χειρονακτική. Έτσι, η επιβίωση ήταν δύσκολη και προσπαθούσαν να καλύψουν τις ανάγκες τους με τα λιγοστά χρήματα που έπαιρναν. Δεν μπορούσαν να παρέχουν στα παιδιά τους, αλλά και στους ίδιους τους τα κατάλληλα τρόφιμα και πολλοί πέθαιναν από υποσιτισμό. Σε αυτό συντελούσαν και οι κακές καιρικές συνθήκες. Πολλοί δεν μπορούσαν να αντέξουν το κρύο και σε συνδυασμό με τις συνθήκες ζωής στα καπνομάγαζα και την κακή διατροφή προσβάλλονταν από σοβαρές αρρώστιες και πέθαιναν.

Η φυματίωση ήταν η κύρια, σοβαρή αλλά και θανατηφόρα ασθένεια που προσέβαλε τους καπνεργάτες. Στην Καβάλα η διάδοση της φυματίωσης μεταξύ των καπνεργατών υπήρξε εκρηκτική. Η κυριότερη αιτία ήταν οι ανθυγιεινές συνθήκες εργασίας των καπνεργατών οι οποίοι υποχρεώνονταν να εργάζονται πολλοί μαζί στις καπναποθήκες με κλειστά παράθυρα, για να μην ξηραίνονται τα καπνόφυλλα.

Το νοσοκομείο ήταν ανεπαρκές για να δώσει τη βοήθεια που απαιτούνταν για να σωθεί ένας άρρωστος. Ο φυματικός θεωρούνταν ο περιθωριακός της κοινωνίας και τον απέφευγαν ακόμα και οι φίλοι ή η οικογένειά του. Έτσι, εφόσον δεν υπήρχε περίπτωση να γίνουν καλά οι άρρωστοι, έχαναν την δουλειά τους και, παρόλο που υπήρχε θεραπεία για την ασθένεια, θα έπρεπε να ξοδέψουν όσα χρήματά είχαν καταφέρει να αποταμιεύσουν. Προσθέτουμε επίσης ότι την εποχή εκείνη δεν υπήρχαν εμβόλια και οι ασθένειες μπορούσαν να πλήξουν όλο τον πληθυσμό.

Τέλος του 1926 με αρχές του 1927 η ίδρυση στη Θεσσαλονίκη του Ταμείου Ασφάλισης Καπνεργατών (ΤΑΚ) με παράρτημα στην Καβάλα, αποτέλεσε σταθμό για την υγεία των Καπνεργατών. Ήταν ένας ασφαλιστικός φορέας με τρεις κλάδους ασφάλισης: ασθενείας, σύνταξης και ανεργίας (2). Η υγειονομική περίθαλψη των καπνεργατών έναντι της φοβερής αυτής αρρώστιας της εποχής, ήταν πραγματική κατάκτηση, καθώς περιελάμβανε ήδη από το καλοκαίρι του 1927 σανατορική και αναρρωτική περίθαλψη. Άρρωστοι με ενεργό φυματίωση στέλνονταν στα Σανατόρια του Ασβεστοχωρίου, του Βόλου και αλλού. , ενώ προφυματικοί στον Λιμένα της Θάσου και αργότερα μέχρι το 1929, στο Κάστρο Λιμεναρίων, αλλά και στην περιοχή του Αγ. Αθανασίου μέσα στα πεύκα. Το καλοκαίρι του 1927 το ΤΑΚ ίδρυσε στην πευκόφυτη περιοχή του Αγίου Αθανασίου της Παναγίας αναρρωτήριο για προφυματικούς εργάτες. Παρά τις αρχικές αντιρρήσεις των κατοίκων το αναρρωτήριο δέχτηκε 100 ασθενείς. Αργότερα το αναρρωτήριο μεταφέρθηκε στην περιοχή Κάστρο των Λιμεναρίων, όπου και παρέμεινε μέχρι το 1923, που σταμάτησε η λειτουργία του (3).

Την ίδια εποχή η Ιατρική Εταιρεία Καβάλας δημιούργησε το Σανατόριο. Το Σανατόριο ήταν το μέρος που φιλοξενούσε τους φυματικούς σε όλη τη διάρκεια της ασθένειάς τους. Βρίσκονταν ψηλά στο βουνό και επειδή η φυματίωση ήταν ασθένεια που έπληττε τους πνεύμονες, οι ασθενείς έπρεπε να αναπνέουν καθαρό αέρα. Με αυτό τον τρόπο βοηθούσαν τον οργανισμό τους και δεν τους κόστιζε πολλά χρήματα. Έτσι, αυξήθηκε το ποσοστό επιβίωσης από τη φυματίωση.

Το καπνεργατικό κίνημα στην Καβάλα γνώρισε αρκετές διακυμάνσεις. Από την αρχή του 20ου αιώνα οι Θάσιοι έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην καπνεργασία. Στις διάφορες κινητοποιήσεις για διεκδίκηση εργασιακών δικαιωμάτων πρωτοστατούσαν Θάσιοι καπνεργάτες. Η σπουδαιότερη κινητοποίηση είναι το συλλαλητήριο και η απεργία των Θασίων καπνεργατών στην Καβάλα το 1929. Ο αριθμός των Θασίων καπνεργατών ήταν πάντα υψηλός. Σύμφωνα με στατιστικά στοιχεία σε ένα δείγμα 1000 καρτελών ασφαλισμένων του ΙΚΑ το 1953, από τους 100 εγγεγραμμένους εργάτες οι 164 (103 γυναίκες, 61 άνδρες) κατάγονταν από τη Θάσο (4).

Οι εταιρίες καπνών ανήκαν σε έμπορους διαφόρων εθνικοτήτων (Έλληνες, Τούρκους, Ούγγρους, Εβραίους κτλ.). Οι καπνέμποροι ήταν οι πλούσιοι της εποχής. Κάποιες φορές έκαναν πράξεις υπερβολικές στην διασκέδασή τους για να επιδείξουν τον πλούτο τους και προκαλούσαν το κοινό αίσθημα.

Η ΠΛΑΤΕΙΑ ΤΟΥ ΚΑΠΝΕΡΓΑΤΗ

Η πλατεία Καπνεργάτη, βρίσκεται επί των οδών Κασσάνδρου και Αβέρωφ, είναι η δεύτερη σημαντική και κεντρική πλατεία της πόλης της Καβάλας μετά την πλατεία Ελευθερίας. Στη πλατεία Καπνεργάτη βρίσκεται το μεγάλο κτίριο της Δημοτικής Καπναποθήκης, όπως και το μνημείο του Καπνεργάτη, στο οποίο οφείλει το όνομα της η πλατεία.

Το μνημείο του Καπνεργάτη, είναι δημιουργία του Δημητρίου Αρμακόλα, ενός από τους σημαντικότερους σύγχρονους Έλληνες γλύπτες. Το μνημείο τοποθετήθηκε στην ομώνυμη πλατεία το 1986. Απεικονίζει πρόσωπα τα οποία συμμετείχαν στο καπνεργατικό κίνημα, δύο άνδρες και μια γυναίκα, θέλοντας να δείξει και την γυναικεία συμμετοχή στον αγώνα. Τα χέρια είναι ξεχωριστό γλυπτό το οποίο δείχνει την δύναμη, τη ταχύτητα και την μαεστρία των χεριών του καπνεργάτη, συμβολίζει το μεροκάματο αλλά και την παραμονή στην εργασία.

(1) Β. Δαλακούρα, «Θάσιοι Καπνεργάτες στην Καβάλα (1922-1953)», Θασιακά 9, Καβάλα 1996, σελ. 157-182.

(2). Α. Χ. Κιουρτσή – Μιχαλοπούλου, Φιλόπτωχος Αδελφότης Κυριών Καβάλας 1902-1992. Από το Μακεδονικό αγώνα μέχρι σήμερα. Καβάλα 1993, σ. 34 .

(3) Β. Δαλακούρα, ό.π. σελ. 168.

(4) Ό.π. σελ. 182.

---

 Πηγές :

ΚΑΒΑΛΑ: Η Κουλτούρα και η Κοινωνία της.

Ιστορικοί περίπατοι στην Καβάλα

Ιστορικό & Λογοτεχνικό Αρχείο Καβάλας

---

Βοηθήματα:

Ιωαννίδης, Ι., Β. Το καπνικό στην Καβάλα, Μαρτυρίες και στοιχεία από το καπνεμπόριο και την καπνεργασία, Δήμος Καβάλας, Εκδόσεις Ιστορικού Αρχείου Δημοτικού Μουσείου Καβάλας, Καβάλα 1998.

Γ. Πέγιος, Από την Ιστορία του Συνδικαλιστικού κινήματος της Καβάλας (1922-1953) Έκδοση ΟΑΕΔ, Αθήνα 1984.

---

KΕΦΑΛΑΙΟ: ΤΟ ΖΗΤΗΜΑ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΕΙΑΣ

Όλο το χρόνο έμποροι φτασμένοι από την Ευρώπη και την Αμερική, την Αίγυπτο, κυκλοφορούνε μέσα στους δρόμους της. Κάνουν βίζιτες στα δουλεμένα καπνά και κλείνουν κοντράτα να τα σηκώσουν το χειμώνα. Από το Σεπτέμβριο μήνα αρχίζει το φόρτωμα. Τέτοια εποχή μέσα στο λιμάνι της καράβι ελληνικό δε φαίνεται. Έρχονται ξένα, κάτι σκαριά βουβά και θεόρατα, χιλιάδες τόνοι, γιαναστίζουν τα μουράγια και μέσα σε μια ασταμάτητη και δαιμονική κίνηση αρχίζουν να φορτώνουν. Οι δρόμοι και η προκυμαία της πολιτείας αντηχούν και δέρνονται απ? το πάνε κι έλα της δουλειάς. Δεκάδες κάρα κι αυτοκίνητα φορτωμένα ως απάνω με τα στοιβαγμένα δέματα κατεβαίνουν γοργά από τις αποθήκες να προφτάσουν τα βαπόρια, που όλο βιάζονται να φύγουν. Tούτη η κίνηση που έρχεται στ? αποκορύφωμά της τέλη Δεκεμβρίου, μέσα στο λιμάνι της Καβάλας στριμώχνονται τέτοια εποχή να χωρέσουν τέσσερα και πέντε μεγάλα καράβια, σιγανεύει τον Απρίλη οπότε ανάρια ? ανάρια φεύγουν τα τελευταία καπνά. Η δουλεμένη σοδειά φορτώθηκε. Ό,τι απομένει θα φύγει αλλού, στον Πειραιά, την Καλαμάτα, το Βόλο, όπου βρίσκονται καπνεργοστάσια, να γίνει τσιγάρο ή θα περιμένει την τύχη του τον άλλο χρόνο. Μαζί με τη σοδειά που έφυγε έρχεται απ? τα καπνοχώρια και μπαίνει στα μαγαζιά, τις αποθήκες, η καινούργια σοδειά. Άλλος μεγάλος κύκλος. Το μάζεμα, η συγκέντρωση όπως τη λένε, των καινούργιων καπνών αρχίζει από Φλεβάρη και πάει ως τον Ιούνιο. Μελίσσια οι καπνομεσίτες, τους πέντε μήνες, ρίχνονται στα καπνοχώρια. Ανοίγουν τιμές, αγοράζουν και ζυγίζουν και φορτηγά αυτοκίνητα, κουβαλούν ασταμάτητα τα χωρικά καπνά στα μαγαζιά, στις καπναποθήκες, μέσα στην Καβάλα. Η δούλεψη του καπνόφυλλου που ήρθε, η ετοιμασία του για εξαγωγή, θ? αρχίσει από τα μέσα Μαΐου. Απ? αυτή την ώρα χιλιάδες άνθρωποι, γυναίκες, άντρες, όλοι καπνεργάτες, από το Παγγαίο, τη Θάσο και την Καβάλα, ρίχνονται στην αγορά της δουλειάς. Και είναι συνηθισμένο το θέαμα, στην πολιτεία της Καβάλας, απ? τη νύχτα οι άνεργοι άνθρωποι να πιάνουν τις εξώπορτες των καπνομαγαζιών αγναντεύοντας την ώρα που θα έρθουν οι γραμματικοί να ξεκλειδώσουν τις σιδερένιες πόρτες για να καλέσουν όσους χρειάζονται. Γιατί θέλει μεγάλη τύχη να πιάσει κανένας απ? την πρώτη μέρα δουλειά. Τα χέρια είναι πολλά, πιο πολλά απ? όσα χρειάζονται, κι όσοι θα πιαστούν απ? την πρώτη ώρα θ? ασφαλίσουν το μεροκάματό τους ως το Σεπτέμβριο. Για ένα διάστημα τεσσάρων και πέντε μηνών.

Από το βιβλίο του Φώτη Πρασίνη, Διηγήματα,
Δημοτική Βιβλιοθήκη Καβάλας